In opdracht van de gemeente Zaandam maakte SteenhuisMeurs een beeldkwaliteitsplan van de Zaanse Schans, een buurt met een reconstructie van Hollandse woningen in de pre-industriële tijd. Het is ontstaan aan het begin van de jaren vijftig en anders dan een echt openluchtmuseum wordt hier gewoon geleefd en gewerkt. Deze buurt, inmiddels al vijftig jaar oud en welhaast zelf de monumentwaardige status bereikt, is sinds de jaren zestig aan veranderingen en toevoegingen onderhevig. Niet verwonderlijk, want de Zaanse Schans vormt een bedrijvig deel van de stad en kan per definitie niet statisch zijn.
Met het oog op het vergroten van de toeristische aantrekkelijkheid, wil Zaanstad zich ontwikkelen. Toeristische attracties en faciliteiten zoals parkeerplaatsen en bed-and-breakfast hebben een uitbreiding of verbetering nodig. Daartoe heeft de gemeente Zaanstad in 2009 een visie op de toekomst van de Zaanse Schans opgesteld, maar bleef zitten met de vraag hoe de veranderingen zodanig vorm gegeven kunnen worden, dat het concept van de Zaanse Schans in tact blijft.
De vraag of de Zaanse Schans kan veranderen, kwam niet aan de orde. Het gaat er om hoe de veranderingen en ambities uit het gemeentelijk visiedocument te realiseren zijn zonder dat afbreuk wordt gedaan aan het consistente historische beeld en de authenticiteit (geloofwaardigheid) van de Zaanse Schans. Een beeldkwaliteitsplan fungeert hierin als toetsingskader voor de stedenbouwkundige uitwerking van de visie.
Wat vormt in essentie de identiteit van de Zaanse Schans? Wat maakt de Zaanse Schans geloofwaardig? Pas wanneer het antwoord op deze vraag haarscherp in beeld is, kunnen plannen voor aanpassing, verandering en behoud geformuleerd worden. Zo is enerzijds de ontstaansgeschiedenis (door architectuurhistorici) achterhaald om het oorspronkelijke concept te begrijpen. Anderzijds zijn de karakteristieken van het landschap, stedenbouw, gebouw en erf, en detail en materialen in kaart gebracht. Voor de Zaanse Schans geldt dat de geloofwaardigheid van dit gebied bestaat bij de gratie van de samenhang van deze verschillende schaalniveaus.
De uitdaging voor een succesvol behoud- en veranderingsproces ligt in het bewaren van de kwaliteiten van alle schaalniveaus. Eventueel kunnen correcties gepleegd worden op eerdere en minder geslaagde aanpassingen in het gebied. Bijvoorbeeld: enkele parkeerterreinen kunnen fraaier en de entree van de Zaanse Schans kan duidelijker en netter.
Op basis van een analyse van de ontstaansgeschiedenis en het grondige ruimtelijke onderzoek is een waardering van het gebied geformuleerd en zijn richtlijnen voor de toekomst van de Zaanse Schans opgesteld.
Deze voorschriften zijn tweeledig en bestaan uit behoudsrichtlijnen en ontwikkelingsrichtlijnen. De richtlijnen voor behoud vormen een compleet kader waaraan de toekomstvisie van de gemeente getoetst kan worden. De ontwikkelingsrichtlijnen bieden daarentegen een palet aan keuzen die gemaakt kunnen worden, maar die allen verbetering, correctie en versterking van het concept van de Zaanse Schans nastreven.
Naar aanleiding van deze opdracht heeft gemeente Zaanstad een vervolg opdracht gegeven voor het maken van een stedenbouwkundige visie voor de Zaanse Schans. |
